Nghiên cứu bảo tồn và phát triển nguồn gen cây Mác Púp

Tại tỉnh Cao Bằng, cây Mác Púp là loài cây bản địa có nhiều tiềm năng, được người dân sử dụng phổ biến trong chế biến thực phẩm, đặc biệt là món thạch Mác Púp được làm từ hạt có vị ngọt, tính mát, hỗ trợ tiêu hóa, giải nhiệt. Nhu cầu tiêu thụ ngày càng tăng, mở ra triển vọng lớn về thị trường.

Với mục tiêu gìn giữ, bảo tồn và phát triển nguồn gen cây Mác Púp loài cây bản địa giàu tiềm năng kinh tế, đồng thời, tạo cơ sở khoa học cho việc phát triển vùng trồng và nâng cao giá trị sản phẩm. Giai đoạn từ tháng 5/2022 đến tháng 5/2026, Học viện Nông nghiệp Việt Nam đã triển khai thực hiện đề tài “Nghiên cứu bảo tồn và phát triển nguồn gen cây Mác Púp tại tỉnh Cao Bằng” và đạt được nhiều kết quả tích cực.

Đề tài do Phó giáo sư, Tiến sĩ Vũ Ngọc Thắng, Phó Trưởng Bộ môn Cây công nghiệp và cây thuốc (Khoa Nông học, Học viện Nông nghiệp Việt Nam) làm Chủ nhiệm Nghiên cứu được triển khai tại 03 xã, gồm: Quảng Uyên, Hạnh Phúc, Trùng Khánh, với 5 nội dung "Điều tra hiện trạng sản xuất, thu thập nguồn gen và đánh giá đa dạng di truyền tại Cao Bằng; hoàn thiện quy trình nhân giống kết hợp xây dựng vườn ươm giống cây Mác Púp; xây dựng mô hình vườn giống gốc; hoàn thiện quy trình kỹ thuật trồng, chăm sóc; tập huấn chuyển giao kỹ thuật". 

Sau 4 năm thực hiện, đến nay đề tài đã đạt được nhiều kết quả quan trọng. Công tác điều tra hiện trạng sản xuất, thu thập nguồn gen và đánh giá đa dạng di truyền nguồn gen cây Mác Púp tại Cao Bằng đã được hoàn thành, tạo nền tảng cho việc bảo tồn và phát triển lâu dài. Các quy trình nhân giống bằng hạt và giâm cành đã được nghiên cứu, hoàn thiện, góp phần nâng cao tỷ lệ nảy mầm và chất lượng cây giống; Vườn ươm giống được xây dựng với diện tích khoảng 100 m², cung cấp hơn 4.000 cây giống, vượt kế hoạch đề ra.

Bên cạnh đó,vườn giống gốc trồng tại xã Quảng Uyên được xây dựngvới quy mô khoảng 200 cây (trong đó 100 cây được nhân giống bằng phương pháp giâm cànhđang bước vào giai đoạn ra hoa, đậu quả; 100 cây được nhân giống từ hạt cây sinh trưởng, phát triển tốt). Triển khai mô hình trồng tại xã Hạnh Phúc quy mô 2 ha và 1 ha tại xã Trùng Khánh. Hai mô hình trồng tại xã Hạnh Phúc (2 ha) và Trùng Khánh (1 ha) cho thấy cây sinh trưởng ổn định, thích nghi tốt với điều kiện địa phương.Nhóm nghiên cứu đã đào tạo 05 kỹ thuật viên về nhân giống cây Mác Púp, đồng thời tổ chức tập huấn kỹ thuật trồng, chăm sóc cho 50 lượt hộ nông dân ở 2 xã Hạnh Phúc và xã Trùng Khánh. 

Đáng chú ý, đề tài đã triển khai mô hình trồng cây Mác Púp tại 08 hộ dân với tổng số 4.000 cây, tập trung chủ yếu tại xóm Hồng Định xã Hạnh Phúc.Trong quá trình tham gia, các hộ dân được hỗ trợ cây giống, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật và hỗ trợ kỹ thuật trồng, chăm sóc, phòng trừ sâu bệnh. Sau gần hai năm, cây sinh trưởng tốt, phù hợp với điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng của địa phương; bước đầu cho thấy hiệu quả tích cực, phát triển ổn định, mở ra hướng đi mới trong phát triển kinh tế hộ gia đình.

Trong số các hộ tham gia mô hình có gia đình ông Hoàng Văn Hợp, xóm Hồng Định Hai, xã Hạnh Phúc, ông cho biết: “Gia đình tôi hiện được tham gia đề tài với quy mô đầu tư hơn 500 cây giống. Trong quá trình trồng và chăm sóc, cây sinh trưởng, phát triển tốt, đến nay chưa phát hiện sâu bệnh gây hại. Nếu điều kiện thời tiết thuận lợi và không có biến động lớn, dự kiến sang năm cây sẽ bắt đầu cho thu hoạch quả. Tham gia đề tài, người dân được Nhà nước hỗ trợ giống cây trồng, phân bón và hướng dẫn kỹ thuật chăm sóc, tạo điều kiện thuận lợi để cây phát triển ổn định. Khi cây bước vào giai đoạn cho quả, bà con mong muốn tiếp tục nhận được sự hỗ trợ trong việc kết nối doanh nghiệp thu mua sản phẩm, nhằm xây dựng đầu ra bền vững. Đây sẽ là động lực để người dân yên tâm đầu tư, mở rộng sản xuất, từng bước nâng cao thu nhập và cải thiện đời sống”.

Song song với nghiên cứu kỹ thuật và triển khai thực tế tại các hộ dân, nhóm thực hiện đề tài đã liên kết với Hợp tác xã trồng rừng nguyên liệu Cao Bằng để thu mua sản phầm từ cành, lá, vỏ quả và hạt phục vụ chế biến làm dược liệu.Theo thỏa thuận, Hợp tác xã cam kết thu mua sản phẩm từ các mô hình đồng thời thu mua cành sinh sản phục vụ nhân giống, mở rộng diện tích trồng. Nhóm nghiên cứu cung cấp giải pháp kỹ thuật toàn diện từ khâu nhân giống, trồng, chăm sóc đến thu hoạch và sơ chế, góp phần hình thành chuỗi sản xuất – tiêu thụ bền vững.

Sự liên kết này không chỉ góp phần đảm bảo đầu ra ổn định mà còn từng bước hình thành chuỗi sản xuất, tiêu thụ bền vững, mở ra hướng phát triển lâu dàicho cây Mác Púp, nâng cao thu nhập cho người dân.Việc ký kết thỏa thuận thu mua sản phẩm có ý nghĩa rất quan trọng, giúp Hợp tác xã có nguồn nguyên liệu ổn định, đồng thời tạo niềm tin để người dân yên tâm mở rộng diện tích trồng. 

Ông Hà Văn Khén, hội viên Hợp tác xã trồng rừng nguyên liệu Cao Bằng cho biết: “Mục tiêu của chúng tôi là tiếp tục mở rộng đầu tư, đưa cây Mác Púp trở thành cây dược liệu đặc trưng của địa phương. Hợp tác xã đã thống nhất cam kết với bà con tại vùng nguyên liệu sẽ thực hiện bao tiêu sản phẩm trên diện tích người dân trồng, với giá cả được thỏa thuận trên tinh thần hài hòa lợi ích giữa hai bên. Qua đó, tạo niềm tin để người dân yên tâm mở rộng sản xuất, đầu tư phát triển cây Mác Púp, góp phần phát triển kinh tế, xóa đói giảm nghèo trong giai đoạn hiện nay. So với nhiều loại cây trồng, vật nuôi khác, cây Mác Púp được đánh giá mang lại hiệu quả kinh tế cao và ổn định. Theo kế hoạch thời gian tới, Hợp tác xã sẽ phối hợp với chủ nhiệm đề tài tiếp nhận giống cây Mác Púp để triển khai trồng tại các xã Đình Phong, Đoài Dương và Hạ Lang, với tổng diện tích khoảng 5 ha. Đây sẽ là cơ sở để từng bước hình thành vùng nguyên liệu tập trung, phát triển sản xuất theo hướng bền vững”.

Chia sẻ về thực hiện nhiệm vụ của đề tài, Phó giáo sư Tiến sĩ Vũ Ngọc Thắng, Phó Trưởng Bộ môn Cây công nghiệp và cây thuốc, Khoa Nông học, Học viện Nông nghiệp Việt Nam làm Chủ nhiệm nhiệm vụ cho biết: “Trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi đã xây dựng vườn giống gốc và đến nay các cây trong vườn sinh trưởng, phát triển tốt. Những cây được nhân giống bằng phương pháp giâm cành đã bắt đầu cho quả bói, dự kiến sang năm sẽ cho quả đồng loạt với sản lượng cao. Đối với cây được nhân giống từ hạt, hiện nay đã phát triển cành, lá khỏe mạnh và dự kiến trong vài năm tới sẽ bắt đầu cho thu hoạch quả. Hiện nhóm nghiên cứu đã xây dựng 2 mô hình trồng thử nghiệm: Mô hình tại xã Hạnh Phúc có diện tích khoảng 2,5 ha với 2.500 cây; mô hình tại xã Trùng Khánh có diện tích khoảng 1,5 ha với 1.500 cây. Cả hai mô hình đều cho thấy cây sinh trưởng, phát triển tốt, thích nghi với điều kiện địa phương. Qua điều tra, khảo sát thực tế, chúng tôi nhận thấy cây Mác Púp có giá trị kinh tế rất cao. Có hộ dân tại xã Độc Lập chỉ trồng vài cây nhưng mỗi năm đã cho thu nhập khoảng 10 triệu đồng. Nếu trồng với mật độ từ 1.100 đến 1.600 cây/ha, hiệu quả kinh tế mang lại có thể đạt giá trị rất lớn trên cùng đơn vị diện tích. Hiện nay, chúng tôi đang phối hợp với Hợp tác xã trồng rừng nguyên liệu Cao Bằng để phát triển vùng nguyên liệu và các sản phẩm dược liệu từ cây Mác Púp. Hợp tác xã cam kết thu mua toàn bộ thân, lá, quả và hạt của người dân tại các mô hình để cung ứng ra thị trường. Đồng thời, đơn vị cũng đặt mục tiêu mở rộng vùng trồng lên hàng trăm ha trong thời gian tới, hướng tới không chỉ tiêu thụ trong nước mà còn xuất khẩu. Trên thị trường hiện nay, hạt cây Mác Púp được bán với giá khoảng 300.000 đồng/0,5 kg qua kênh trực tuyến online; giao dịch trực tiếp tại địa phương dao động từ 350.000 – 400.000 đồng/kg. Đối với quả, thân, cành, lá khô, giá bán trực tuyến online khoảng 300.000 - 350.000 đồng/kg. Nếu được chế biến sâu thành các sản phẩm dược liệu đóng chai, đóng lọ, đóng túi hoặc viên nén, giá trị kinh tế của cây Mác Púp sẽ còn được nâng cao đáng kể.”

Việc triển khai đề tài đã mở ra triển vọng khai thác và phát triển bền vững cây Mác Púp tại Cao Bằng, tạo điều kiện cho doanh nghiệp, hợp tác xã và người dân tham gia chuỗi giá trị. Trong thời gian tới, việc hoàn thiện quy trình kỹ thuật, mở rộng diện tích trồng và xây dựng chuỗi liên kết tiêu thụ sẽ là những yếu tố then chốt để đưa cây Mác Púp trở thành sản phẩm đặc trưng của địa phương./.